سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
30
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى )
از عموم اهالى جمع نموده در خزانهء حكومت - كه فىالحقيقه خزينهء عموم رعاياست - حفظ نمايند ، و به كسانىكه آن اموال مدّخره را بر سبيل اقتصاد [ 1 ] در منافع عموميهء اهالى چون بناء مدارس و مكاتب و انشاء قناطر [ 2 ] و طرق و بنياد دارالشفاها صرف كنند و معاشات مستخدمين ملت را چه حراس بوده باشند و چه قضات و چه غير آنها ، چنانچه مقرر است برسانند ، و اداكردن اين جماعتهاى چهارگانه كه اركان اربعهء حكومتها مىباشند خدمتهاى خود را ، به نوعى كه فساد براساس حكومت راه نيابد ، موقوف است بر خصلت امانت . و اگر امانت در آنها نباشد راحت و امنيت از جميع آحاد رعيت منسلب [ 3 ] گرديده حقوق [ ها ] بالتّمام باطل خواهد شد ، و قتل و نهب فاش خواهد گرديد ؛ و راههاى تجارت بسته ، و ابواب فقر و فاقه بر روى اهالى گشوده ، و خزانهء حكومت خالى و طريق نجات بر او بسته خواهد شد ، و البته هر قومى كه بدينگونه حكومت خائنهء غيرامينه [ 4 ] اداره شود يا بالمره مضمحل و يا به دست اجانب اسير افتاده مرارت عبوديت را ، كه بدتر است از مرارت اضمحلال و زوال ، خواهد چشيد . و همچنين ظاهر است كه سلطهء قومى بر سائر اقوام و نفوذ كلمهء آن هرگز صورت وقوع نخواهد پذيرفت مگر آنكه آحاد آن قوم با يكديگر چنان متحد و ملتئم گرديده باشند كه بهمنزلهء شخص واحد شمرده شوند . و اينگونه اتحاد بدون وصف امانت از جمله محالات است . پس هويدا گرديد كه خصلت امانت [ مايه ] قوام و بقاء انسان و مقوم اساس حكومت است و راحت و امنيت بدون او حاصل نشود ، و سلطه و عظمت و علّو كلمهء امم به غير او صورت نبندد ، و روح و جسد عدالت همين سجيّه است و بس . تبصرنما ، اگر امتى را اين صفت نباشد چه مصائب و بلايا و آفات ، آحاد آن را فرا خواهد گرفت و چه سان فقر و فاقه و بيچارگى ايشان را احاطه خواهد كرد و عاقبت چگونه مضمحل و نابود خواهد شد ؟ سيمى از آن اوصاف ، صداقت و راستى است . پوشيده نماند كه حاجات انسانيه
--> [ 1 ] . بر سبيل اقتصاد : از راه ميانهروى و قناعت . [ 2 ] . انشاء قناطر : پديدآوردن و ساختن پلها . [ 3 ] . منسلب : بازگرفته . [ 4 ] . حكومت خائنهء غيرامينه : فرمانروايى نادرست و بىأمان ، مانند حكومت خودكامگان كه در كشور آنها هيچ يك از مردم به جان و مال تأمين ندارد .